Havo kanallari va fasonli buyumlar maydonini qanday hisoblash mumkin

Havo kanali (воздуховод) maydoni — uning sirtining (yoyilmasining) kvadrat metrlardagi maydoni. Toʻgʻri uchastkali toʻgʻri burchakli kanal uchun u kesim perimetrining uzunlikka koʻpaytmasiga teng: S = 2(a + b) × L, dumaloq kanal uchun — S = π × D × L. Fasonli buyumlar (фасонные изделия) — tirsak (otvod), oʻtish qismi (переход), troynik, utka — oʻz geometriyasi boʻyicha hisoblanadi, soʻng hammasi spetsifikatsiya boʻyicha jamlanadi.

Havo kanali maydonini hisoblash buyurtma hajmini, poʻlat sarfini baholash va ishlab chiqaruvchilar takliflarini solishtirish uchun kerak. Quyida — asosiy detallar uchun izohli formulalar, kichik tizimni toʻliq hisoblash misoli va havo kanallari uchun poʻlat hisobi.

Nega havo kanallari kvadrat metrda hisoblanadi

Havo kanallari list poʻlatdan tayyorlanadi, shuning uchun ularning hajmini poʻlat maydoni orqali ifodalash eng qulay. Kvadrat metr toʻgʻri uchastkalar, fasonli buyumlar va turli kesimlar uchun bir xil mos keladi. Maydon va poʻlat qalinligini bilgan holda poʻlat massasini osongina topish mumkin.

Hisob-kitobdan oldin qoidalarni kelishib olamiz:

• barcha oʻlchamlarni metrga oʻtkazamiz: 500 mm = 0,5 m;
• a va b — toʻgʻri burchakli kesim tomonlari, D — diametr, L — uzunlik;
• formulalardagi burchaklar radianlarda: 90° = π/2 ≈ 1,571; 45° ≈ 0,785;
• sof geometrik sirt hisoblanadi — falsa va ulanishlar uchun qoʻshimchalarsiz; ular alohida hisobga olinadi.

Toʻgʻri uchastkalar

Toʻgʻri burchakli havo kanali. Yoyilma — tomonlari «kesim perimetri» va «uzunlik» boʻlgan toʻgʻri toʻrtburchak:

S = 2 × (a + b) × L

Misol: 500 × 300 mm havo kanali, uzunligi 12 m — S = 2 × (0,5 + 0,3) × 12 = 19,2 m².

Dumaloq havo kanali. Aylana uzunligining uchastka uzunligiga koʻpaytmasi:

S = π × D × L

Misol: Ø250 mm, uzunligi 6 m — S = 3,1416 × 0,25 × 6 ≈ 4,71 m².

Tirsak

Dumaloq tirsak — torning bir qismi. Uning sirti kesim aylanasi uzunligining tirsak oʻqi uzunligiga koʻpaytmasiga teng:

S = π × D × R × α

bunda R — oʻq boʻyicha egilish radiusi, α — radianlarda burchak. Misol: Ø250 mm, oʻq boʻyicha radiusi 250 mm boʻlgan 90° tirsak — S = 3,1416 × 0,25 × 0,25 × 1,571 ≈ 0,31 m².

Segmentli (zvenolardan payvandlangan yoki falsli) tirsaklar ham xuddi shunday — oʻrta chiziq boʻyicha hisoblanadi; maydonni baholash uchun silliq tirsakdan farqi ahamiyatsiz.

Toʻgʻri burchakli tirsak toʻrt qismdan iborat: halqa sektori shaklidagi ikkita tekis yon devor va h balandlikdagi ikkita egilgan devor — tashqi (radiusi R₂) va ichki (radiusi R₁):

S = α × (R₂² − R₁²) + α × (R₁ + R₂) × h

Birinchi qoʻshiluvchi — ikki yon devor, ikkinchisi — ikki egilgan devor. Misol: 90° tirsak, kesimi 500 × 300 mm (burilish tekisligidagi eni a = 0,5 m, balandligi h = 0,3 m), ichki radius R₁ = 0,15 m, demak R₂ = 0,65 m:

• yon devorlar: 1,571 × (0,65² − 0,15²) = 1,571 × 0,40 ≈ 0,63 m²;
• egilgan devorlar: 1,571 × (0,15 + 0,65) × 0,3 ≈ 0,38 m²;
• jami ≈ 1,01 m².

Oʻtish qismi

Oʻtish qismi turli kesimli havo kanallarini ulaydi. Uning sirti kesik piramidaning (toʻgʻri burchakli oʻtish) yoki kesik konusning (dumaloq oʻtish) yon sirtidir.

D₁ va D₂ diametrli va L uzunlikdagi dumaloq oʻtish qismi:

S = π × (D₁ + D₂) / 2 × l

l = √(L² + ((D₁ − D₂) / 2)²)

bunda l — yasovchi uzunligi (qiyalik boʻyicha).

a₁ × b₁ va a₂ × b₂ kesimli toʻgʻri burchakli oʻtish qismini oʻrtacha perimetr orqali hisoblash qulay:

S ≈ (P₁ + P₂) / 2 × l

bunda P₁ = 2(a₁ + b₁), P₂ = 2(a₂ + b₂), l — qiyalik boʻyicha uzunlik. Kesimlar bir-biridan ozgina farq qilsa, l oʻtish qismi uzunligi L ga deyarli teng. Misol: 500 × 300 → 400 × 250 mm oʻtish qismi, uzunligi 400 mm — (1,6 + 1,3) / 2 × 0,4 ≈ 0,58 m²; yoqlar boʻyicha aniq hisob ham xuddi shu 0,58 m² ni beradi.

Troynik, utka va zaglushka

Troynik (yoki vrezka) — magistral uchastka va tarmoqdan iborat:

S = P_mag × L + P_tarm × l

bunda P — perimetr (dumaloq uchun π × D). Misol: uzunligi 0,6 m, 500 × 300 mm magistral va uzunligi 0,3 m, 250 × 200 mm tarmoq — 1,6 × 0,6 + 0,9 × 0,3 = 1,23 m². Bu misolda magistraldagi tarmoq uchun teshikni ayirmaymiz: kesib olingan poʻlat baribir kesish chiqindisiga ketadi.

Utka trassani toʻsiqni aylanib oʻtish uchun yon tomonga yoki balandlik boʻyicha siljitadi. Maydonni baholash uchun u oʻq boʻyicha uzunlikdagi toʻgʻri uchastka sifatida hisoblanadi:

S ≈ P × √(L² + H²)

bunda L — utka uzunligi, H — siljish. Misol: 400 × 250 mm utka, L = 0,8 m, H = 0,3 m — 1,3 × √(0,64 + 0,09) ≈ 1,11 m². Formula taxminiy: u uchlaridagi egilishlarni hisobga olmaydi, lekin buyurtma hajmini baholash uchun yetarli.

Zaglushka — kesim oʻlchamidagi yassi detal: toʻgʻri burchakli uchun S = a × b, dumaloq uchun S = π × D² / 4. 400 × 250 mm zaglushka — 0,10 m².

Tizim hisobi misoli

Kichik havo berish (pritok) tizimini olamiz va spetsifikatsiya boʻyicha maydon va poʻlat massasini hisoblaymiz. Poʻlat qalinligini harorati 80 °C gacha boʻlgan havo uchun СП 60.13330 (K ilovasi) boʻyicha olamiz (СП 60.13330 — Rossiya qurilish qoidalari: isitish, ventilyatsiya va havoni konditsiyalash; uni «Havo kanali turlari» maqolasida keltirgan edik): katta tomoni 300–1000 mm boʻlgan toʻgʻri burchakli kanallar uchun 0,7 mm, diametri 250–450 mm dumaloq kanallar uchun 0,6 mm.

№	Detal	1 dona maydoni, m²	Soni	Maydon, m²	Qalinlik, mm	Massa, kg
1	Toʻgʻri 500 × 300, L = 12 m	19,20	1	19,20	0,7	105,5
2	Toʻgʻri 400 × 250, L = 8 m	10,40	1	10,40	0,7	57,2
3	Toʻgʻri Ø250, L = 6 m	4,71	1	4,71	0,6	22,2
4	Tirsak 90° 500 × 300, R₁ = 150	1,01	2	2,01	0,7	11,1
5	Tirsak 90° Ø250, R = 250	0,31	3	0,93	0,6	4,4
6	Oʻtish qismi 500 × 300 → 400 × 250, L = 400	0,58	1	0,58	0,7	3,2
7	Troynik 500 × 300 + tarm. 250 × 200	1,23	1	1,23	0,7	6,8
8	Utka 400 × 250, L = 800, H = 300	1,11	1	1,11	0,7	6,1
9	Zaglushka 400 × 250	0,10	1	0,10	0,7	0,6
	Jami			40,27		≈ 217

Soddalik uchun troynik toʻliq magistral qalinligida hisoblangan; batafsil hisobda 250 × 200 mm tarmoqni yupqaroq qabul qilish mumkin.

Havo kanallari uchun poʻlat hisobi

Poʻlat massasi maydondan olinadi:

m = S × t × ρ

bunda t — metrlardagi qalinlik, ρ — poʻlat zichligi, taxminan 7850 kg/m³. List poʻlatning bir kvadrat metr massasini eslab qolish qulay:

Poʻlat qalinligi, mm	1 m² massasi, kg
0,5	≈ 3,9
0,6	≈ 4,7
0,7	≈ 5,5
0,9	≈ 7,1
1,0	≈ 7,9

Bu sof sirtning massasi. Poʻlatning haqiqiy sarfi koʻproq: falsalar va qulflar, flanes va shinoreyka, kesish chiqindilari qoʻshiladi. Zaxira miqdori texnologiya va buyurtma tarkibiga bogʻliq — murakkab fasonli buyumlar toʻgʻri uchastkalarga qaraganda koʻproq chiqindi beradi, shuning uchun har bir detal uchun alohida koeffitsiyentni ishlab chiqaruvchi belgilaydi.

Hisob-kitobdagi tez-tez uchraydigan xatolar

• Metr oʻrniga millimetr. «Ulkan» maydonlar chiqishining eng koʻp uchraydigan sababi — 1000 ga boʻlishni unutish.
• Tirsak uzunligini tashqi tomon boʻyicha olish. Dumaloq tirsak uchun tashqi emas, oʻq boʻyicha radius kerak.
• Radian oʻrniga gradus. Tirsak formulalariga burchakni radianlarda qoʻying.
• Unutilgan detallar. Zaglushka, vrezka va qisqa vstavkalar alohida-alohida kichik, lekin katta tizimda sezilarli maydon beradi.
• Takliflarni turli uslublar boʻyicha solishtirish. Ishlab chiqaruvchi sof sirtni hisoblaganmi yoki qoʻshimchalar bilan yoyilmanimi — aniqlashtiring.

Formulalar buyurtma hajmini baholash uchun geometrik maydonni beradi. Qalinliklar va kesimlar yoʻnaltiruvchi sifatida keltirilgan; obyekt uchun hisob-kitobni loyihachi bajaradi.

Hisob-kitob uchun spetsifikatsiyani qanday tayyorlash kerak

Hisob-kitob aniqligi boshlangʻich maʼlumotlarga bogʻliq. Maydon va narxni qayta hisoblashga toʻgʻri kelmasligi uchun spetsifikatsiyada quyidagilar boʻlishi kerak:

1. Toʻgʻri uchastkalarning kesimlari va uzunliklari — har bir oʻlcham uchun alohida. Guruhlash qulay: «500 × 300 — 12 m, 400 × 250 — 8 m».
2. Fasonli buyumlar donalab parametrlari bilan: tirsaklar uchun — burchak va radius, oʻtish qismlari uchun — ikkala kesim va uzunlik, troynik uchun — magistral va tarmoq oʻlchamlari, utkalar uchun — siljish va uzunlik.
3. Poʻlat qalinligi va materiali, agar loyihada berilgan boʻlsa. Berilmagan boʻlsa — tizim vazifasi va havo haroratini koʻrsating, qalinlik shular boʻyicha tanlanadi.
4. Ulanish turi — shinoreyka, burchak, nippel: massa ham, butlash ham unga bogʻliq.
5. Izolyatsiya, agar kerak boʻlsa, — uning maydoni havo kanalining tashqi sirti boʻyicha hisoblanadi.

Loyiha boʻlmasa, oʻlchamli trassa sxemasi yetarli — spetsifikatsiya shu boʻyicha tuziladi. Boshlangʻich maʼlumotlar qanchalik batafsil boʻlsa, poʻlat hisobi shunchalik aniq chiqadi va montajda kutilmagan holatlar shunchalik kam boʻladi.

Onlayn kalkulyator va uning «sof» geometriyadan farqi

Yuqoridagi barcha formulalar sirtning geometrik maydonini beradi. Ishlab chiqarishga buyurtma uchun boshqacha hisoblash odat tusiga kirgan: tirsak, oʻtish qismi va utkalarda har bir uchida 50 mm dan toʻgʻri uchastkalar (nippel yoki flanes uchun) qoʻshiladi, tirsak uchun ichki radius 125 mm qabul qilinadi, zaglushka uchun — 25 mm (toʻgʻri burchakli) va 50 mm (dumaloq) bort, troynikda esa tarmoq uchun teshik ayiriladi. Bizning havo kanallari va fasonli buyumlar onlayn kalkulyatori shu qoidalar boʻyicha ishlaydi: u buyumning 3D-modelini, maydonni, poʻlat qalinligini va massani darhol koʻrsatadi hamda spetsifikatsiyani yigʻadi.

Shuning uchun fasonli buyumlarda kalkulyator qiymatlari maqoladagi misollardan biroz kattaroq:

Buyum	Sof geometriya (maqola), m²	Kalkulyator, m²
Toʻgʻri uchastka 500 × 300, L = 12 m	19,20	19,20
Tirsak 90° 500 × 300	1,01	1,10
Tirsak 90° Ø250	0,31	0,43
Oʻtish qismi 500 × 300 → 400 × 250, L = 400	0,58	0,73
Utka 400 × 250, L = 800, H = 300	1,11	1,21
Zaglushka 400 × 250	0,10	0,13

Toʻgʻri uchastkalar bir xil hisoblanadi. Takliflarni solishtirish uchun bitta uslubni tanlang va pudratchilar ham shu uslub boʻyicha hisoblayotganini tekshiring.

Kalkulyator hisoblaydigan barcha buyumlar fasonli buyumlar katalogida jamlangan.

Xulosa

Toʻgʻri uchastkalar maydoni — kesim perimetrining uzunlikka koʻpaytmasi, fasonli buyumlar maydoni — ularning geometriyasi: tirsak uchun torning bir qismi, oʻtish qismi uchun kesik piramida yoki konus, troynik uchun uchastkalar yigʻindisi. Hammasini spetsifikatsiya boʻyicha qoʻshib, poʻlatning bir kvadrat metr massasiga koʻpaytirsangiz, poʻlat sarfining baholanishini olasiz. Kesimlarni va havo kanali turlarini tanlash — «Havo kanali turlari» maqolasida, kesim oʻlchami havo sarfi bilan qanday bogʻliqligi esa «Havo almashinuvi karraligi» maqolasida.

Qoʻlda hisoblagingiz kelmayaptimi? Kalkulyatordan foydalaning yoki spetsifikatsiyani yuboring — hisoblab beramiz: maydon, poʻlat massasi va havo kanallari ishlab chiqarish hamda fasonli buyumlar narxini.