Havo kanali turlari: toʻgʻri burchakli, dumaloq, spiral oʻralgan va egiluvchan — qaysi birini tanlash

Havo kanali (воздуховод) kesim shakli (toʻgʻri burchakli va dumaloq), tayyorlash usuli (toʻgʻri chokli, spiral oʻralgan, egiluvchan) va materiali (rux qoplamali poʻlat (otsinkovka), zanglamaydigan poʻlat, qora poʻlat, alyuminiy, plastik) boʻyicha farqlanadi. Ventilyatsiya va konditsiyalash tizimlarining aksariyati uchun rux qoplamali poʻlatdan yasalgan havo kanallari maqbul: joy yetarli boʻlgan yerda dumaloq, balandlik kam boʻlgan yerda toʻgʻri burchakli.

Quyida havo kanali turlari qanday boʻlishini, amalda ular nimasi bilan farq qilishini, metallning qanday qalinligi tanlanishini va obyekt uchun havo kanallariga buyurtma berganda nimalarga qarash kerakligini koʻrib chiqamiz. Biz havo kanallari va fasonli buyumlarni (фасонные изделия) oʻz ishlab chiqarishimizda tayyorlaymiz va isitish, ventilyatsiya va konditsiyalash (OViK) tizimlarini montaj qilamiz, shuning uchun har kuni shugʻullanadigan ishimiz haqida yozamiz.

Havo kanallari tasnifi

Belgi	Turlari	Qayerda uchraydi
Kesim shakli	toʻgʻri burchakli, dumaloq, oval	toʻgʻri burchakli — osma shift ustida va shaxtalarda; dumaloq — sexlarda, savdo markazlarida, ochiq shiftlarda
Tayyorlash usuli	toʻgʻri chokli, spiral oʻralgan, egiluvchan	spiral oʻralgan — dumaloq kesimli magistrallar; egiluvchan — diffuzorlarni ulash
Material	rux qoplamali poʻlat, zanglamaydigan poʻlat, qora poʻlat, alyuminiy, plastik	rux qoplamali poʻlat — umumiy almashinuv ventilyatsiyasi va konditsiyalash; zanglamaydigan poʻlat — nam va agressiv muhitlar
Ulash usuli	flanesli (shinoreyka, burchak), flanessiz (reyka), nippelli va muftali	flaneslar — toʻgʻri burchakli; nippellar — dumaloq
Vazifasi	umumiy almashinuv ventilyatsiyasi, konditsiyalash, mahalliy soʻrgichlar, tutunga qarshi ventilyatsiya (противодымная)	tutunga qarshi tizimlarga talablarni yongʻin xavfsizligi normalari belgilaydi

Toʻgʻri burchakli havo kanallari

Toʻgʻri burchakli havo kanali ofislar, savdo xonalari va turar-joy binolarida eng keng tarqalgan variant. Asosiy sabab — balandlik. Yopma bilan osma shift orasida koʻpincha joy kam qoladi, va oʻtkazish qobiliyati xuddi shunday dumaloq kanal oʻta olmaydigan joyga yassi toʻgʻri burchakli kanal sigʻadi.

Toʻgʻri burchakli kesimning afzalliklari:

• balandlikni tejash — kanalni keng va past qilish mumkin;
• toʻgʻri burchakli panjaralar (решётка), klapanlar, filtrlar, ventilyatorlar va ventilyatsiya qurilmalariga qulay ulanish;
• trassalash moslashuvchanligi — kerakli oʻlchamga oʻtish qismi (переход), utka yoki vrezka qilish oson.

Bilib qoʻyish kerak boʻlgan kamchiliklari:

• kesim maydoni bir xil boʻlganda metall koʻproq ketadi. Oddiy geometriya: kvadratning perimetri xuddi shunday maydonli doiranikidan taxminan 13 % katta, tomonlari 1 : 2 nisbatdagi toʻgʻri burchakli uchun taxminan 20 % katta. Metall perimetr boʻyicha hisoblanadi, shuning uchun poʻlat sarfi ham yuqori;
• qarshilik katta va shovqin xavfi yuqori: burchaklarda oqim dumaloq quvurdagiga qaraganda yomonroq ishlaydi;
• bikrlik: keng devorlar ventilyator ishlaganda tebranishi mumkin, shuning uchun ularni zig yoki qovurgʻalar bilan kuchaytiradilar, kesimni esa kanal haddan tashqari «yassi» boʻlib qolmaydigan qilib tanlaydilar.

Bosim yoʻqotishlarini hisoblash uchun toʻgʻri burchakli kanal koʻpincha ekvivalent diametrga keltiriladi. Ishqalanish boʻyicha hisob uchun quyidagi formuladan foydalaniladi:

d_e = 2ab / (a + b)

bu yerda a va b — kesim tomonlari. Masalan, 500 × 300 mm kanal uchun ekvivalent diametr 375 mm. Bu shunday kanallar havo sarfi boʻyicha oʻzaro almashtiriladi degani emas — kesimni tezlik va bosim yoʻqotishlari boʻyicha loyihachi tanlaydi.

Dumaloq havo kanallari: toʻgʻri chokli va spiral oʻralgan

Dumaloq kesim aerodinamika nuqtayi nazaridan eng «toʻgʻri» variant: maydon bir xil boʻlganda uning perimetri eng kichik, demak, metall kamroq, qarshilik past va, qoida tariqasida, shovqin kam. Dumaloq havo kanallari ochiq shiftlarda — sexlarda, avtosalonlarda, loft uslubidagi restoranlarda — chiroyli koʻrinadi, ularni montaj qilish ham osonroq: uchastkalar flanessiz, nippel yoki muftalar bilan ulanadi.

Spiral oʻralgan (spiral-navivnoy) havo kanallari metall lentadan spiral boʻylab, tutash qulfli chok bilan oʻraladi. Bu chok bikrlik qovurgʻasi vazifasini bajaradi: quvur tekis va mustahkam boʻladi, uni uzun kesmalar qilib tayyorlash mumkin, demak, trassada choklar kam. Bu dumaloq magistrallar uchun asosiy variant.

Toʻgʻri chokli dumaloq havo kanallari list materialdan, boʻylama chok bilan tayyorlanadi. Ular nostandart diametrlar, qisqa uchastkalar va fasonli buyumlar uchun qoʻllanadi.

Dumaloq havo kanallarining diametrlari meʼyorlangan qatordan tanlanadi — masalan, 100, 125, 160, 200, 250, 315, 400, 500, 630, 800 mm va undan keyin. Fasonli buyumlar, klapanlar, shovqin soʻndirgichlar (шумоглушитель) va ventilyatorlar shu qatorga mos chiqariladi, shuning uchun sababsiz undan chetga chiqmaslik kerak.

Dumaloq havo kanallarining cheklovi bitta, lekin muhim: ular balandlikdan koʻproq joy egallaydi. Shift orqasida 250 mm boʻlsa, katta diametrli dumaloq kanal u yerga sigʻmaydi, yechim — toʻgʻri burchakli kanal yoki oval havo kanali.

Egiluvchan va yarim bikr havo kanallari

Egiluvchan havo kanali — poʻlat spiralda gofrirlangan qobiq (odatda alyuminiy folga yoki polimer plyonkadan). Issiqlik izolyatsiyalangan va shovqin izolyatsiyalangan variantlari bor.

Egiluvchan havo kanalining vazifasi — ulash: magistraldan diffuzor, panjara yoki ichki blokkacha, nuqtalar oʻqlar boʻyicha mos kelmasa va ozgina siljish kerak boʻlganda. Butun tizimni egiluvchan havo kanallaridan qurish — xato:

• gofrirlangan sirtning qarshiligi yuqori, ventilyator sarfni yetkaza olmaydi;
• egiluvchan kanal osilib qoladi va buklanadi, kesim kichrayadi;
• uni tozalash qiyinroq.

Qoida oddiy: egiluvchan uchastkalar — qisqa, tarang, keskin burilishlarsiz, ishonchli mahkamlangan.

Materiallar: rux qoplamali poʻlat va boshqalar

Rux qoplamali poʻlat — umumiy almashinuv ventilyatsiyasi va konditsiyalash uchun asosiy material. Rux qoplama metallni korroziyadan himoya qiladi, poʻlat egish va falsa hosil qilishga yaxshi beriladi, havo kanallari yengil va uzoq xizmat qiladigan boʻladi. Bizning ishlab chiqarishimizda ham asosiy material — rux qoplamali poʻlat.

Zanglamaydigan poʻlat — nam va agressiv muhitlar uchun: basseynlar, oziq-ovqat va tibbiyot ishlab chiqarishlari, alohida havo soʻrish (vytyajka) tizimlari. Rux qoplamali poʻlatdan qimmatroq, lekin u himoyasini tez yoʻqotadigan joyda xizmat qiladi.

Qora poʻlat — yuqori haroratga chidamlilik muhim boʻlgan tizimlar uchun, jumladan tutunga qarshi ventilyatsiya uchun. Bunday tizimlarga talablarni yongʻin xavfsizligi normalari va loyiha belgilaydi.

Alyuminiy, plastik, tekstil — maxsus yechimlar: plastik — kimyoviy agressiv muhitlar uchun, tekstil havo kanallari — katta hajmlarda havoni bir tekis taqsimlash uchun.

Havo kanallari metallining qalinligi

Poʻlat qalinligi kesim oʻlchamiga, tizim vazifasiga va uzatiladigan havo haroratiga qarab tanlanadi. Harorati 80 °C gacha boʻlgan havo uzatiladigan havo kanallari uchun poʻlat qalinligi СП 60.13330.2016 «Отопление, вентиляция и кондиционирование воздуха» (Rossiya qurilish qoidalari: isitish, ventilyatsiya va havoni konditsiyalash) (K ilova, K.2-band) boʻyicha:

Dumaloq: diametr, mm	Qalinlik, mm	Toʻgʻri burchakli: katta tomon, mm	Qalinlik, mm
200 gacha	0,5	250 gacha	0,5
250–450	0,6	300–1000	0,7
500–800	0,7	1250–2000	0,9
900–1250	1,0	—	—
1400–1600	1,2	—	—
1800–2000	1,4	—	—

Harorati yuqoriroq yoki mexanik aralashmali havo uzatadigan tizimlar, shuningdek tutunga qarshi ventilyatsiya uchun qalinlik katta boʻladi va loyiha bilan belgilanadi. Qiymatlar СП 60.13330 (Rossiya Federatsiyasi) boʻyicha berilgan; Oʻzbekistonda loyihalash ShNQ 2.04.05-22 «Isitish, ventilyatsiya va konditsiyalash» (Qurilish va uy-joy kommunal xoʻjaligi vazirligining 05.08.2024 yildagi № 01/2-39-son buyrugʻi bilan tasdiqlangan) boʻyicha olib boriladi — obyekt uchun qiymatlarni loyihachi aniqlashtiradi.

Qiymatlar yoʻnaltiruvchi sifatida keltirilgan; obyekt uchun hisob-kitobni loyihachi bajaradi.

Ulash usullari

• Shinoreyka bilan flanesli ulanish — toʻgʻri burchakli havo kanallari uchun: uchlariga profil oʻrnatiladi, uchastkalar «suxar» burchaklar va strubtsinalar bilan tortiladi, tutashuv lenta bilan zichlanadi. Tez va germetik.
• Burchakdan flaneslar — yirik kesimlar va mustahkamlikka talablari yuqori tizimlar uchun.
• Reykali (flanessiz) — kichik toʻgʻri burchakli kesimlar uchun.
• Nippelli va muftali — dumaloq havo kanallari uchun: nippel quvur ichiga kiritiladi, tutashuv mahkamlanadi va germetiklanadi.

Ulanishlar sifatiga tizimning germetikligi bogʻliq: zich boʻlmagan tutashuvlar orqali havo sizib kiradi yoki chiqib ketadi, hushtak ovozi paydo boʻladi.

Havo kanallarini tanlashdagi odatiy xatolar

Obyektlarda biz bir xil muammolarni muntazam koʻramiz. Ularning deyarli barchasi havo kanallarini tanlash bosqichidayoq qoʻyiladi va tizim ishga tushirilgandan keyin namoyon boʻladi.

• Kesim hisob-kitob boʻyicha emas, «joyida» tanlanadi. Kanal toʻsin ostidan oʻtishi uchun kichraytiriladi, tizim esa qayta hisoblanmaydi. Natijada havo tezligi oshadi, shovqin paydo boʻladi va uzoq xonalarda sarf yetishmaydi.
• Haddan tashqari yassi toʻgʻri burchakli kanal. Keng va past havo kanali balandlikni tejaydi, lekin aerodinamik jihatdan yomonroq ishlaydi, kuchliroq tebranadi va devorlarni kuchaytirishni talab qiladi. Balandlik haqiqatan kam boʻlsa, oqimni ikki kanalga ajratgan yoki oval havo kanalini koʻrib chiqqan maʼqul.
• Uzun egiluvchan vstavkalar. Bikr trassa oʻrniga bir necha metrlik egiluvchan havo kanali — diffuzorlar «puflamasligi»ning tez-tez uchraydigan sababi. Egiluvchan uchastkalar qisqa boʻlib qolishi kerak.
• Metall qalinligida tejash. Yirik kesimlarda yupqa poʻlat gumburlaydi va deformatsiyalanadi, tutashuvlarda germetiklik yoʻqoladi.
• Germetik boʻlmagan tutashuvlar. Flaneslarda zichlovchi lenta va germetik surtma boʻlmasa, tizim havoni yoʻqotadi, ventilyator esa shift orqasidagi «koʻchaga» ishlaydi.
• Sovuq uchastkalarda izolyatsiya yoʻq. Sovutilgan havo yuradigan havo kanallari issiqlik izolyatsiyasiz kondensat bilan qoplanadi — shiftda dogʻlar paydo boʻladi, metall korroziyalana boshlaydi.
• Xizmat koʻrsatish uchun lyuklar yoʻq. Bir necha yildan keyin havo kanallarini tozalash, klapan va filtrlarni tekshirish kerak boʻladi. Kirish boʻlmasa, xizmat koʻrsatish shiftni demontaj qilishga aylanadi.

Bu xatolarning barchasini ishlayotgan obyektda tuzatgandan koʻra, loyihada oldini olish arzonroq.

Oval havo kanallari — murosa

Oval (yassi oval) kesim — ikkita parallel tomonli, chetlari yumaloqlangan, «yassilangan» doira. Bunday havo kanali dumaloqdan kamroq balandlik egallaydi va shu bilan birga uning koʻp afzalliklarini saqlaydi: silliq devorlar, xuddi shunday balandlikdagi toʻgʻri burchakli kanalga qaraganda kichikroq qarshilik. Oval havo kanallari kamroq qoʻllanadi — ular uchun oʻz fasonli buyumlari va standart kesimlarga oʻtish qismlari kerak — lekin torlik sharoitida bu yaxshi chiqish yoʻli.

Obyekt uchun havo kanallarini qanday tanlash kerak

1. Loyihadan boshlang. Kesimlar, material, qalinlik va ulanish turini isitish va ventilyatsiya (OV) boʻlimi belgilaydi. Loyiha boʻlmasa, uni qildirgan maʼqul — bizda oʻz loyihachimiz bor.
2. Joyni baholang. Shift orqasi va shaxtalardagi balandlik koʻpincha kesim shaklini aerodinamikadan oldin belgilaydi.
3. Trassa koʻrinadimi, hal qiling. Ochiq shiftlarda dumaloq spiral oʻralgan havo kanallari tartibliroq koʻrinadi va tezroq montaj qilinadi.
4. Muhitni hisobga oling. Namlik, agressiv aralashmalar va harorat — zanglamaydigan poʻlat, qora poʻlat yoki maxsus qoplamalar uchun asos.
5. Egiluvchan uchastkalarni cheklang. Faqat diffuzor va panjaralarga qisqa ulanishlar.
6. Izolyatsiyani nazarda tuting. Konditsiyalashdan sovuq havo yuradigan havo kanallari ustiga kondensat tushmasligi uchun izolyatsiyalanadi; shovqinni kamaytirish uchun shovqin soʻndirgichlar oʻrnatiladi.

Havo kanallari katalogi — toʻgʻri burchakli (shinoreyka, TDF, reyka) va dumaloq (spiral oʻralgan, toʻgʻri chokli); hisob-kitob uchun kalkulyatordan foydalaning.

Xulosa

Universal «eng yaxshi» havo kanali yoʻq. Dumaloq spiral oʻralganlar metall, qarshilik va montaj tezligi boʻyicha ustun, toʻgʻri burchakli — balandlik va uskunaga ulash qulayligi boʻyicha, egiluvchanlar esa faqat qisqa ulanishlar uchun kerak. Odatiy material — rux qoplamali poʻlat, qalinlik va kesimlarni esa loyiha belgilaydi.

Buyurtma hajmini baholash uchun havo kanallari va fasonli buyumlarning maydoni yoyilma boʻyicha hisoblanadi — bu qanday bajarilishini «Havo kanallari va fasonli buyumlar maydonini qanday hisoblash» maqolasida batafsil koʻrib chiqqanmiz. Trassalarimizdan namunalar — portfolioda.

VENT PROM loyiha yoki spetsifikatsiya boʻyicha toʻgʻri burchakli va dumaloq kesimli havo kanallari hamda fasonli buyumlar ishlab chiqarishni, shuningdek ventilyatsiya va konditsiyalash tizimlari montajini bajaradi. Spetsifikatsiyani yuboring — hisob-kitob tayyorlaymiz.